Pomnik Czynu Rewolucyjnego to dwufasadowy pomnik z dekoracją rzeźbiarską, odsłonięty w 1974 roku u zbiegu alei Łukasza Cieplińskiego i alei Józefa Piłsudskiego w centralnej części Rzeszowa. Zlokalizowany przy rondzie Dmowskiego wyznacza orientacyjnie północno‑zachodnią granicę Śródmieścia i stoi w miejscu ważnego skrzyżowania tras wjazdowych z kierunku Krakowa i Warszawy. Monument należy do nielicznych obiektów z czasów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zachowanych w pierwotnej lokalizacji.
Jak powstał pomnik?
Koncepcja urbanistyczna dla tego rejonu Rzeszowa sięga początku lat 50., gdy architekt Zbigniew Wzorek określił główne osie komunikacyjne miasta. Inicjatywa budowy pomnika wyszła w 1966 od społecznego opiekuna zabytków Włodzimierza Kozły, a w 1967 powołano komitet budowy, którego przewodniczył Władysław Kruczek.
W konkursie zwyciężył projekt rzeźbiarza Mariana Koniecznego, a stronę architektoniczną opracowali Zagremma Konieczna i Adam Konieczny. Prace projektowe i przygotowanie terenu trwały pod koniec lat 60. Z powodu podmokłego gruntu zastosowano kilkadziesiąt żelbetowych pali o długości około 10 m. Montaż rzeźb w Rzeszowie przeprowadzono w grudniu 1973 i styczniu 1974, a odsłonięcie miało miejsce 1 maja 1974.
Jak finansowano i realizowano budowę?
Całkowity koszt realizacji wyniósł 10 812 926,44 zł, z czego około 4,88 mln zł przeznaczono na wykonanie rzeźb. Na pokrycie kosztów wpłacano składki od mieszkańców w formie części poborów w latach 1970–1972, które łącznie dały około 5 mln zł. W projekcie uczestniczyły rzeszowskie i krakowskie przedsiębiorstwa budowlane oraz pracownia autora, która przygotowała monumentalne rzeźby.
Co upamiętnia pomnik i jaką ma formę?
Komitet budowy zdecydował, że monument ma symbolicznie upamiętniać walki rewolucyjne na terenie Rzeszowszczyzny. Pomnik ma dwie fasady i bogatą dekorację rzeźbiarską; w planach konkursowych rozważano także alternatywne formy, w tym kształt poziomego liścia czy nawiązania do wież obozowych, lecz ostateczna kompozycja powstała z projektu Koniecznych.
Jaką rolę pełnił pomnik w mieście i jakie wywołał spory?
W okresie PRL monument służył jako miejsce ceremonii państwowych i partyjnych oraz punkt orientacyjny w przestrzeni miejskiej. Po 1989 plac defilad przekształcono w parking, a cokół bywał wykorzystywany nieformalnie jako skatepark.
W 2000 prezydent miasta Andrzej Szlachta uzgodnił z autorem pomysły zmian, a w 2002 na pomniku umieszczono dwustronną tarczę z uproszczonym krzyżem maltańskim przy wysokości pułapu 30,5 m — montaż wywołał protesty. W 2005 miasto wybudowało betonowy skatepark przy pomniku, który funkcjonował przez rok.
Co się stało po przekazaniu terenu bernardynom?
W 2006 teren byłego placu defilad wraz z pomnikiem przekazano zakonowi oo. bernardynów za symboliczną kwotę. Zakon na otrzymanym terenie założył ogrody publiczne i podziemny parking, nieprecyzując planów wobec samego monumentu. W odpowiedzi powstały grupy broniące pomnika i zorganizowano zbiórkę podpisów; petycja o zachowanie pomnika zebrała do kwietnia 2012 około 15 378 podpisów.
W kolejnych latach toczyły się proceduralne i społeczne spory: Instytut Pamięci Narodowej w 2017 wystąpił o wyburzenie pomnika w związku z ustawą dekomunizacyjną z 2016, co spotkało się z sprzeciwem Stowarzyszenia Architektów Polskich. Władze lokalne podejmowały działania w kierunku wpisania obiektu do rejestru zabytków i ponownego rozpatrzenia decyzji konserwatora. W 2018 IPN wydał opinię stwierdzającą niezgodność dalszego funkcjonowania pomnika z ustawą, co otworzyło drogę do postępowania administracyjnego oraz spotkało się z protestami mieszkańców, m.in. formą „Pikniku pod Pomnikiem”.
Jak pomnik funkcjonuje w kulturze i dyskusji publicznej?
Pomnik od lat pojawia się w lokalnych opiniach i memach. W październiku 2020 obiekt był szeroko kojarzony z żeńskimi narządami płciowymi, a w serwisie Mapy Google przez jeden dzień występował pod nazwą odnoszącą się do kobiet. Przy pomniku odbywały się demonstracje i akcje protestacyjne związane z kwestiami praw reprodukcyjnych, które miejscami doprowadziły do konfrontacji między uczestnikami a przeciwnikami protestów.
Co z pomnikiem Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie?
Pomnik stoi w miejscu pierwotnej lokalizacji i wciąż bywa przedmiotem sporu prawnego i społecznego. Po przekazaniu terenu bernardynom w 2006 i po działaniach IPN oraz propozycjach administracyjnych kwestia jego zachowania lub rozbiórki pozostaje niejednoznaczna i wywołuje sprzeczne stanowiska wśród mieszkańców, samorządu i instytucji.
Ostatni widoczny fakt dotyczący procedur to wydane w 2018 opinie i działania administracyjne otwierające drogę do ewentualnej likwidacji, które spotkały się z lokalnym sprzeciwem.
Informacje praktyczne
- Adres: Al. Łukasza Cieplińskiego 3, 35-317 Rzeszów — wyznacz trasę w Google Maps
- Strona internetowa: rzeszowpodkarpackie.com
- Ocena w Mapach Google: 4,2 (968 opinii)
